سرخط خبرهای سازمان

دست‌کم ۶۰ سال از شهرسازی دنیا عقبیم؛ فاتح کبیری, دکترای شهرسازی

در برنامه «پندار ما» به میزبانی سازمان عدالت و آزادی که با محوریت عوامل توسعه نامتوازن در شهر اصفهان  و با حضور فاتح کبیری، دکترای شهرسازی و مدرس دانشگاه آزاد اسلامی تشکیل شد، موضوعاتی چون لزوم نگاه ویژه به شهر اصفهان به عنوان یک شهر- منطقه(متروپلیتن)، لزوم بازبینی در الگوی توسعه فضایی شهر اصفهان به‌واسطه تهیه طرح های فرادست، توجه به ظرفیت های اکولوژیک شهر اصفهان در فرآیند توسعه شهر و لزوم توجه به رشد هوشمند در شهر در مقابله با پراکنده رویی شهری مورد بحث قرار گرفت.آنچه می‌خوانید اهم سخنان این کارشناس شهرسازی است.

اگر بخواهیم شکل توسعه شهر اصفهان را در فرآیند توسعه تحلیل کنیم، باید بررسی خود را از سال‌های دور اصفهان شروع کنیم  تا بدین طریق دریابیم که فرآیند توسعه اصفهان از دوره سلجوقی به این سمت به چه صورتی بوده است. می‌دانیم قبل از دوره صفوی که دوره شکوه اصفهان به حساب می آید، این شهر سه یا چهار دوره پایتخت ایران بوده است. در دوره سلجوقیان، عظمت شهر وامدار میدان کهنه بوده که این میدان وجه تمایز اصفهان با دیگر شهرها به حساب می آمده است، چرا که مرکز شهرها بازار بوده، اما در اصفهان این بازار شکل متفاوتی داشته است. در این دوره اصفهان با میدان کهنه به اوج می‌رسد تا زمانی که توسط تیمور لنگ سرنگون می شود و رو به نابودی می رود.بعد از آن، به قرن ۱۷ و دوران شکوه اصفهان در زمان صفوی می رسیم. اصفهان با داشتن سه عنصر بی بدیل که در خود دارد، در این دوران از لحاظ شهر سازی سرآمد می شود. این سه عنصر عبارت‌اند از:میدان نقش جهان،محور چهار باغ، فرستادن آب به همه نقاط شهر. این عناصر با محوریت شیخ بهایی و همچنین تقسیم آب با آبراه‌های کوچک در کل سطح شهر، عوامل شاخص بودن اصفهان به حساب می‌آمد. بعد از این دوران، به ۷۰-۸۰ سال قبل  می رسیم که دوران ورود صنایع نساجی به شهر اصفهان است.

    هدف کاکس  احیای شکوه اصفهان بود

سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۰، زمان آغاز برنامه‌ریزی مدرن در شهر اصفهان به حساب می‌آید. در سال ۱۳۳۷، یک گروه آلمانی-فرانسوی وارد شهر اصفهان می‌شوند و طرح جامع «کاکس» را برای اصفهان تعریف می کنند (هر شهر برای ۱۰ تا ۱۵ سال آینده خودش چشم‌اندازی تعریف می‌کند و این چشم‌انداز در قالبی با نام طرح جامع شهری مطرح می‌شود. طرح جامع شهری همه محورهای شهر اعم از ترافیک، ساختمان‌سازی و… را در خود دارد و به عنوان یک سند بالا دستی در شهر مورد استفاده قرار می‌گیرد).هدف این طرح (کاکس) این بود که دوره با شکوه اصفهان را احیا کند. اینکه میزان موفقیت این طرح تا چه حدی بوده، محل اختلاف است، اما بیشتر افراد آن را ناموفق می‌دانند. این عدم موفقیت به دلیل آن است که این گروه خارجی با شهر اصفهان آشنایی لازم را نداشته اند. این ناآشنایی بیشتر مربوط به بخش کالبدی-فضایی شهر مثل آشنایی با فرهنگ محلات، ویژگی‌های بازار و به طور عمده آشنایی با معیارهای شیخ بهایی در شهر اصفهان بوده است. به طور مثال، شهرها همیشه در راستای مدرن شدن به این سمت می رفتند که شهر جدیدی ساخته می‌شد و شهر قدیم کنار گذاشته می‌شد، در صورتی که در اصفهان، شاه کلید عصر صفوی یعنی میدان نقش جهان ساخته می شود و ارتباط خود را با میدان کهنه حفظ می‌کند و به این صورت شهر قدیم در کنار شهر جدید به حیات خود ادامه می دهد، این در حالی است که طرح کاکس به چنین مواردی توجه نمی‌کند.در حال حاضر، حداقل ۵۰ تا ۶۰ سال از شهر سازی دنیا عقب هستیم، اما در نظر داشته باشید که بعد از جنگ، در دولت‌های سازندگی و اصلاحات این طرح‌ها مطرح شدند، همانطور که می دانیم در دوران اصلاحات اتفاقات خوبی برای شهر اصفهان رخ داد و لازم به ذکر است که این طرح‌ها از سال ۱۳۸۴، حداقل ۱۰ سال افق چشم انداز داشته اند.

    از سال ۱۳۸۴ تا کنون، طرح تفضیلی، چهار یا پنج مرتبه مورد بازنگری قرار گرفته است
در سال ۱۳۸۴ تغییری که در نظام برنامه ریزی ما رخ داد، به شدت طرح‌های شهری از جمله شهر اصفهان را تحت تاثیر قرار داد.طرح جامع مشخص می‌کند که شهر در هر زمینه ای با چه الگویی باید رشد و توسعه پیدا کند. حال  کلانشهری مثل اصفهان از سال ۱۳۸۰ تا کنون هیچ طرح جامعی نداشته است. از سال ۱۳۸۴ تا کنون، طرح تفضیلی، چهار یا پنج مرتبه مورد بازنگری قرار گرفته است و این مورد در مدیریت و برنامه ریزی شهری جایز نیست، چرا که طرح تفضیلی از یک طرح کلی بر می آید که همه اهداف در آن طرح کلی مشخص شده و جزئیات در طرح تفضیلی ذکر شده است.به جرئت می‌توان گفت که در حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد سبزینگی اصفهان از سال ۱۳۸۴ تا سال ۱۳۹۴ با رویکرد توسعه ناپایدار از بین رفته است. در واقع در این دوران اصفهان هیچ گونه طرح جامعی نداشته است.پنج عامل توسعه نامتوازن که در منابع ذکر شده به این شرح است:اقتصادی،کالبدی-فضایی،مدیریتی، زیست محیطی وفرهنگی-اجتماعی. به نظر من عوامل کالبدی-فضایی و زیست محیطی در بخش هدایت کنندگی توسعه تقسیم‌بندی و عوامل اجتماعی-فرهنگی، مدیریتی و اقتصادی در بخش محرک توسعه دسته بندی می‌شوند. در بیشتر مقاله‌ها عامل اقتصادی رتبه نخست را دارد، به این معنا که پسکرانه های شهر اصفهان آنقدر پتانسیل ندارند تا بتوانند جمعیت را در درون خود حفظ کنند. شهرهایی مثل بهارستان و فولاد شهر برای سرریز جمعیت اصفهان به وجود آمدند، اما شاهد آن هستیم که ساکنان شهرضا و سمیرم با تمول مالی مورد نیاز به این شهرها مهاجرت می‌کنند. اکنون برآورد شده که ۱۵۰۰۰۰ واحد مسکونی خالی در شهر اصفهان وجود دارد. برنامه‌ریزی ما مشکل داشته که چنین وضعیتی به وجود آمده و محیط زیست در غرب شهر از بین رفته است.عوامل اشتباهات در برنامه ریزی شهری به این شرح است:بهره‌گیری برخی نهادهای دولتی و عمومی از رانت، اعم از مالکیتی، سیاسی و اقتصادی.این اتفاق به دلیل عدم وجود طرح‌های توسعه شهری در اصفهان رخ داده است. وقتی طرح‌های تفضیلی بدون وجود طرح های کلی بازنگری می‌شود، اینگونه است که هیچ مطالعاتی درباره محدودیت های شهر وجود ندارد و این رانت باعث می‌شود که در هر نقطه ای که زمین داشته ایم ساخت و ساز انجام دهیم.

   «توسعه هوشمند»  تنها راه متوازن سازی اصفهان

لازم به یاد آوری است، شهرداری‌های ما روشی برای درآمد پایدار در اختیار ندارند. تنها درآمد آنها مربوط به ساخت و ساز است. به همین علت توسعه نامتوازن کالبدی-فضایی رقم می‌خورد. تنها راه حلی که برای متوازن سازی توسعه شهر اصفهان مناسب است همان «توسعه هوشمند» است. اگر رشد هوشمند شهر کنترل شود، شهر هم به سمت هوشمند شدن پیش می‌رود و به این ترتیب تمام مولفه های شهر هوشمند در شهر جریان می‌یابد.برای مقایسه به چند مورد از شاخص‌های رشد هوشمند اشاره می کنیم.در رشد پراکنده، در زمینه تراکم شهری، توسعه کمتر و فعالیت پراکنده تر مدنظر است، اما در رشد هوشمند، تراکم بالا می‌رود و فعالیت فشرده‌تر می‌شود.در رشد هوشمند اختلاط کاربری وجود دارد. یعنی به جای اینکه از یک فضا برای یک کاربری استفاده کنیم، اختلاط کاربری‌ها را خواهیم داشت. در این مورد «نوشهرسازی» مطرح است که توجه به محلات نقش اصلی را ایفا می‌کند. در محلات قدیم اصفهان همه مایحتاج خانواده در محله تامین می شده است که از نکات مهم شهر سازی ایرانی بوده اما به دلیل توسعه از آن غافل شده ایم./ گروه مدیریت توسعه

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

بالا